Quốc hội - Một quá trình nhận thức mới 

Nhân dịp năm mới, đồng thời cũng là dịp kỉ niệm 60 năm Ngày thành lập Quốc hội của nước ta, nhà báo Nguyễn Như Mai có cuộc trao đổi với Tiế sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội.

- Thưa ông, xin ông nói rất ngắn gọn về bối cảnh ra đời của Quốc hội đầu tiên của nước ta

- Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nhiệm vụ trọng tâm là phải xây dựng một nhà nước dân chủ. Mà một nhà nước dân chủ thì chỉ có thể được thành lập thông qua việc bầu cử của nhân dân. Đó là lý do giải thích tại sao, vừa giành được chính quyền, những người làm cách mạng do Hồ Chí Minh đứng đầu đã nghĩ ngay đến việc phải tổ chức tổng tuyển cử. Cuộc tổng tuyển cử được tổ chức rất khẩn trương và trong một tình hình khá căng thẳng vì bị các thế lực phản động chống phá. Tuy nhiên, nó đã thành công tốt đẹp. Những người dân lần đầu tiên được hưởng quyền dân chủ trong bầu cử đã nhiệt liệt hưởng ứng cuộc tổng tuyển cử này.

- Quốc hội của chúng ta qua những thời kỳ khác nhau luôn đại diện cho ý chí của toàn dân. Tuy nhiên có những năm tháng nhân dân ta ít quan tâm đến những hoạt động của Quốc hội. Tại sao vậy?

- Thực ra, nếu các quyết định của Quốc hội đã có thể đoán được từ trước thì đòi hỏi người dân phải quan tâm là rất khó khăn. Tính hình thức trong hoạt động của Quốc hội trước thời kỳ đổi mới là nguyên nhân của tình trạng nói trên.

- Có những thời kỳ người dân cho là các đại biểu chỉ biết giơ tay. Bất cứ chủ trương, nghị quyết nào cũng đạt 100%, điều đó dường như không thuyết phục lắm?

- Thuyết phục lắm hay không, thực ra, phụ thuộc rất lớn vào hoàn cảnh lịch sử cụ thể. Vào những thời kỳ đó, rất nhiều chuyện mà ngày nay chúng ta không thể tưởng tượng nổi đã từng là những điều được nhiều người chấp thuận, thậm chí tôn sùng. Gần 20 năm nay hệ thống biểu quyết điện tử đã thay thế cho việc biểu quyết bằng cách giơ tay. Hệ thống này trở nên cần thiết vì các đại biểu Quốc hội đã có những chính kiến rất khác nhau khi tham gia biểu quyết. Nếu cứ chuyện gì cũng nhất trí 100%, thì hệ thống biểu quyết điện tử chắc chắn chỉ là một thứ công nghệ vô dụng.

- Ngày nay trong các chương trình nghị sự, các đại biểu tham gia thảo luận, tranh luận nhiều hơn. Nhưng cũng có những đại biểu hầu như không bao giờ có ý kiến. Có hai trường hợp như sau. Một là trong những cuộc chất vấn các bộ trưởng, đáng lẽ đại biểu là những người trong ngành phải thấu hiểu nội tình hơn, nhưng không dám phê phán ngành mình. Các đại biểu đương nhiệm trong các bộ ngành khác thì nể nang, sợ đụng chạm. Theo ông, có đúng vậy không?

- Ở đời ít ai dại gì chất vấn thủ trưởng của mình. Và chúng ta không nên buộc tội cho cái sự khôn ngoan đó của họ. Vấn đề là phải tránh được tình trạng xung đột lợi ích trong việc hình thành cơ cấu của Quốc hội. Mỗi khi còn có các đại biểu kiêm nhiệm - vừa là đại biểu, vừa là quan chức hành chính (cấp dưới của các bộ trưởng), thì tình trạng xung đột lợi ích còn xảy ra. Cụ thể là: chất vấn bộ trưởng thì tốt cho việc thực hiện chức năng của đại biểu QH, nhưng dở cho việc thực hiện chức năng của quan chức hành chính. Nếu bạn chỉ dành 30% thời gian cho hoạt động của Quốc hội, nhưng lại dành tới 70% thời gian cho công việc của Chính phủ thì sự lựa chọn của bạn đã tương đối rõ. Rõ là cần im lặng trong các phiên chất vấn.

Sự nể nang chắc chắn cũng ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động chất vấn. Đây có lẽ cũng là một nét tâm lý chung của người Việt chúng ta. Tuy nhiên, nể nang dễ được khắc phục hơn là tình trạng xung đột lợi ích.

- Trường hợp thứ hai là khi thông qua các bộ luật, các dự án lớn của nhà nước, phải chăng trình độ của một số đại biểu chưa đáp ứng được? Tôi đơn cử, khi thông qua dự án thủy điện Sơn La cao hay thấp, không phải ai cũng đủ trình độ xác định nên chọn phương án nào tốt hơn. Thành ra họ đành bỏ phiếu theo cảm tính?

- Thế thì ai trong chúng ta có đủ trình độ để xác định phương án nào là tốt hơn? Nhiều vấn đề của đất nước là những vấn đề chuyên môn rất sâu, các vị đại biểu Quốc hội không thể và không bắt buộc phải là các chuyên gia của tất cả mọi vấn đề. Điều quan trọng là chúng ta phải có được một cơ quan nghiên cứu đủ mạnh để cung cấp các thông tin và tri thức cần thiết cho các vị đại biểu Quốc hội. Ngoài ra, điều mà các vị đại biểu bao giờ cũng có thể thẩm định được là lợi ích của các tầng lớp nhân dân gắn với dự án đó như thế nào; lợi ích thực tế thúc đẩy sự lựa chọn chính sách như vậy là gì. Không trả lời được hai câu hỏi nói trên thì trình độ cũng không thể giúp được gì nhiều cho việc biểu quyết. Nó vẫn là biểu quyết theo cảm tính mà thôi.

- Nói tóm lại, nếu như trước đây Quốc hội cần thể hiện ý chí toàn dân thì nay còn phải thể hiện trí tuệ của toàn dân nữa. Vậy có thể sau này nên bớt các đại biểu đương chức trong các cơ quan nhà nước và các đại biểu theo cơ cấu cũng cần phải có trình độ tối thiểu như thế nào? Có thể có những “nghị sĩ” hoạt động chuyên nghiệp như những “chính khách”?

- Thực ra, nghị sĩ chính là chính khách. Và các nghị sĩ được bầu trước hết là do họ có năng khiếu và có khả năng làm chính khách, chứ không hẳn là do có trí tuệ của Einsten. Chính khách là những người thấy được nhu cầu của thời đại và hiểu được ý nguyện của cử tri. Vì vậy họ cần cho đời sống chính trị của đất nước. Có thể trí tuệ cũng rất cần thiết, thế nhưng nghị viện không nên cạnh tranh với viện hàn lâm khoa học.

Chắc chắn là chúng ta cần có nhiều hơn các đại biểu chuyên trách. Và đây có thể là một bước đệm cho việc hình thành các chính khách chuyên nghiệp.

- Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của nước ta, quyền thì đã thấy rõ, nhưng lực thì dường như chưa được như ý vì những đạo luật khi đi vào cuộc sống chưa phải bao giờ cũng có hiệu lực cao. Đơn cử như nhiều vấn đề bức xúc được Quốc hội đề cập đến từ kỳ họp này đến kỳ họp khác mà vẫn chưa được giải quyết rốt ráo.

- Quyền và lực nhiều khi gắn bó rất chặt chẽ với nhau. Không có lực thì chưa chắc đã có quyền. Ví dụ, khi thẩm định một dự án luật vấn đề nhiều khi lại hoàn toàn không hẳn là quyền, mà là tri thức và thủ tục. Tuy nhiên, việc nhiều đạo luật chưa đi vào cuộc sống thì chuyện quyền lực của Quốc hội chỉ chịu trách nhiệm một phần ở đây thôi. Vấn đề còn có thể nằm cả ở triết lý lập pháp, ở công nghệ làm luật, ở kỹ thuật soạn thảo văn bản và đặc biệt ở năng lực thi hành pháp luật. Mà như vậy thì rất nhiều việc nằm chủ yếu ở các khâu trước và sau Quốc hội.

- Thời gian qua hoạt động của Quốc hội được đổi mới rất nhiều. Cũng có thể coi đó là những cải cách ngày càng tiến bộ hơn. Nhưng để hòa nhập với thế giới, trong thời gian tới, Quốc hội sẽ có những cải cách mới về cơ cấu, về thể thức bầu cử...không? Chẳng hạn, tăng thêm số đại biểu chuyên nghiệp? Chẳng hạn, nguyên thủ quốc gia được cử tri bầu trực tiếp?

- Đây là những câu hỏi mà một công chức thì không thể có câu trả lời và cũng không có thẩm quyền để trả lời. Tuy nhiên, để hòa nhập với thế giới, việc tăng thêm số đại biểu chuyên nghiệp là có thể hợp lý, còn việc cử tri trực tiếp bầu nguyên thủ quốc gia thì chưa chắc đã nhất thiết là như vậy. Cử tri Anh, cử tri Nhật Bản và cử tri rất nhiều nước khác có bầu nguyên thủ quốc gia của mình đâu. Vấn đề là chúng ta chọn mô hình nhà nước theo thể chế nào.

- Vâng. xin cám ơn ông. Nhận thức về Quốc hội của nhân dân ta là một quá trình vận động đi lên. Những điều trao đổi với ông cũng là những vấn đề nhiều bạn đọc quan tâm. Hy vọng rằng những câu trả lời của ông sẽ làm hài lòng họ.

Nguồn: Báo Khoa học và Đời sống, Xuân Bính Tuất 2006