60 NĂM QUỐC HỘI NƯỚC CỘNG HOÀ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Quốc hội Việt Nam 60 năm xây dựng, trưởng thành, đổi mới và hiệu quả

- Phóng viên: Từ khi ra đời đến nay, Quốc hội đã có nhiều đóng góp tích cực vào sự nghiệp phát triển chung của dân tộc. Xin đồng chí cho biết những thành tựu nổi bật của Quốc hội trong 60 năm qua.

- Đ/c Trương Quang Được: Cách đây 60 năm, chỉ sau mấy tháng giành được độc lập, ngày 6-1-1946, cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên theo nguyên tắc dân chủ, trực tiếp và bỏ phiếu kín đã thành công rực rỡ, bầu ra Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, ngày nay là nước CHXHCN Việt Nam.

Ra đời trong khói lửa của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, Quốc hội mang trong mình sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, hiện thân của ý chí kiên cường và nghị lực phi thường không gì lay chuyển nổi của dân tộc Việt Nam. 60 năm qua, Quốc hội Việt Nam đã không ngừng phát triển và lớn mạnh, có những đóng góp to lớn vào sự nghiệp phát triển chung của dân tộc.

Chúng ta còn nhớ những ngày đầu Cách mạng Tháng Tám 1945, tuy cách mạng đã giành được chính quyền, nhưng Tổ quốc vẫn đứng trước nguy cơ xâu xé của nhiều kẻ xâm lược nước ngoài. Thế nước lúc ấy như ngàn cân treo sợi tóc. Việc Quốc hội ra đời do Tổng tuyển cử dân chủ bầu ra đã khẳng định tính hợp pháp của Nhà nước cách mạng dân chủ nhân dân Việt Nam, làm cho hệ thống chính quyền của ta hoàn toàn đầy đủ danh nghĩa về mặt pháp lý để đại diện cho nhân dân Việt Nam về đối nội và đối ngoại, buộc đối phương chỉ có thể nói chuyện với một bên duy nhất là chính quyền cách mạng Việt Nam dân chủ cộng hoà.

Ngay sau khi ra đời, Quốc hội khoá I đã thông qua Hiến pháp 1946. Đánh giá về bản Hiến pháp đầu tiên này của nước Việt Nam độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhận xét như sau: '' Hiến pháp đó là tuyên bố với thế giới nước Việt Nam đã độc lập, dân tộc Việt Nam đã có đủ mọi quyền tự do. . .''.

Cùng với toàn dân bước vào các cuộc kháng chiến gian khổ bảo vệ độc lập dân tộc và tự do cho nhân dân, Quốc hội đã góp phần huy động sức người, sức của toàn dân tộc đánh thắng các thế lực đế quốc xâm lược và tay sai, giành lại toàn vẹn lãnh thổ, thống nhất đất nước.

Sau đại thắng 1975 lịch sử, cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất - Quốc hội khoá VI được tiến hành thắng lợi. Quốc hội khoá VI đã có những quyết định hết sức quan trọng đối với việc tiếp tục củng cố và phát triển nhà nước Việt Nam thống nhất XHCN.

Trên chặng đường cách mạng của dân tộc, Quốc hội đã có những cống hiến vào các hoạt động khôi phục kinh tế, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đưa đất nước chủ động hội nhập quốc tế, từng bước nâng cao vị thế quốc tế của Việt Nam.

Trong sự nghiệp đổi mới đất nước do Đảng ta khởi xướng, Quốc hội có vai trò rất to lớn. Một trong những đóng góp quan trọng là Quốc hội đã nỗ lực từng bước hoàn thiện hệ thống luật pháp phù hợp với mục tiêu phấn đấu ''dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh''. Khối lượng luật và pháp lệnh được xây dựng trong 20 năm đổi mới lớn hơn rất nhiều lần so với 40 năm trước đó, bao quát khá toàn diện các lĩnh vực quản lý đất nước, trong đó hệ thống luật pháp về kinh tế về cơ bản đã đáp ứng được yêu cầu gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Là những người đại biểu của nhân dân, tuân thủ Hiến pháp dân chủ, Quốc hội tự thân đã là một tổ chức mang tính dân chủ. Hoạt động Quốc hội ta ngày càng được dư luận trong nước và nước ngoài đánh giá cao về việc phát huy dân chủ - dân chủ trong bản thân các công việc nội bộ của Quốc hội; dân chủ trong việc lắng nghe, kịp thời phản ánh những nguyện vọng của nhân dân. Đồng thời, trong hoạt động giám sát, các đại biểu Quốc hội cũng luôn sâu sát, gắn bó với đời sống xã hội.

Quốc hội cũng đã thể hiện vai trò quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Đó là ban hành các nghị quyết về nhiệm vụ phát triển kinh tế- xã hội 5 năm hàng năm; về chính sách tài chính - tiền tệ quốc gia; về dự toán ngân sách nhà nước và phân bổ ngân sách nhà nước; về các công trình quan trọng quốc gia; về chính sách dân tộc; về an ninh, quốc phòng và đối ngoại. . . đã góp phần vào việc duy trì sự ổn định và phát triển đất nước.

- Phóng viên: Quốc hội đã không ngừng đổi mới về tổ chức và hoạt động, từng bước hoàn chỉnh chức năng, nhiệm vụ của mình theo Hiến pháp 1992. Vậy đây là những đổi mới rõ nét nhất thưa đồng chí.

- Đ/c Trương Quang Được: Từ khi Hiến pháp 1992 được ban hành đến nay, Quốc hội đã trải qua gần 3 nhiệm kỳ hoạt động. Qua từng khoá Quốc hội, chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội không ngừng được nâng cao. Quốc hội không chỉ đổi mới trong hoạt động mà còn chú trọng kiện toàn tổ chức bộ máy, nhằm phát huy mạnh mẽ vai trò chủ động, sáng tạo với tinh thần trách nhiệm cao trong việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình. Số lượng đại biểu Quốc hội chuyên trách, đã tăng lên đáng kể. Trong nhiệm kỳ Quốc hội khoá XI này, có 120 ĐBQH chuyên trách chiếm gần 25% tổng số ĐBQH. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội cũng đã thành lập 3 cơ quan chuyên môn trực thuộc đó là Ban Công tác lập pháp, Ban Công tác đại biểu và Ban Dân nguyện.

Biểu hiện rõ nét nhất tại kỳ họp thứ 8 vừa qua, hoạt động lập pháp đã đạt được những kết quả rất quan trọng. Quốc hội đã xem xét và thông qua l4 dự án luật, cho ý kiến về 8 dự án luật khác và ra 9 Nghị quyết. Một trong những nguyên nhân làm nên hiệu quả cao như vậy là do cải tiến quy trình chuẩn bị các dự án luật. Trước khi Uỷ ban Thường vụ Quốc hội trình dự án luật ra Quốc hội, các dự án luật đã được các uỷ ban của Quốc hội thẩm tra và được nghiên cứu, thảo luận chi tiết tại các hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách. Lần đầu tiên, việc xem xét, cho ý kiến về ngân sách nhà nước cũng được đưa vào nội dung hội nghị đại biểu Quốc hội chuyên trách, giúp cho việc thảo luận và quyết định vấn đề hệ trọng này tại kỳ họp Quốc hội có chất lượng tốt hơn. Cũng tại kỳ họp thứ 8, Quốc hội đã bắt đầu thực hiện việc thảo luận, cho ý kiến về các dự án luật tại hai Hội trường, tạo điều kiện để đại biểu Quốc hội tham gia ý kiến được nhiều hơn, sâu sắc hơn, rút ngắn thời gian kỳ họp.

Về hoạt động giám sát, tại kỳ họp này, Quốc hội đã tiến hành giám sát tối cao về một số chuyên đề kết hợp với chất vấn và trả lời chất vấn. Lần đầu tiên, Quốc hội tiến hành giám sát tại kỳ họp chuyên đề về việc ban hành văn bản quy phạm pháp luật của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ, cơ quan ngang bộ, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Toà án nhân dân tối cao, nhằm đánh giá một cách khách quan, toàn diện về công tác ban hành văn bản quy phạm pháp luật, qua đó tìm biện pháp nâng cao chất lượng thi hành luật. Quốc hội cũng đã xem xét, thảo luận báo cáo giám sát của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về những vấn đề cử tri và dư luận xã hội quan tâm, như về kết quả thực hiện các chính sách hỗ trợ phát triển nông nghiệp, kinh tế nông thôn từ năm 2001 đến nay.

Một trong những nét đổi mới trong hoạt động chất vấn tại kỳ họp này là tăng tính đối thoại giữa người chất vấn và người được chất vấn, làm rõ đến cùng vấn đề chất vấn. Các chất vấn của đại biểu Quốc hội cũng gắn liền với những nội dung các báo cáo chung và báo cáo giám sát chuyên đề tại hội trường để tập trung và đi sâu.

Nhằm phát huy trí tuệ tập thể đối với những vấn đề quan trọng quốc gia và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, tại kỳ họp thứ 8 vừa qua, lần đầu tiên Quốc hội - cơ quan đại biểu cao nhất của cử tri cả nước đã thảo luận, tham gia đóng góp ý kiến vào dự thảo các văn kiện sẽ được trình ra Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng. Với tinh thần trách nhiệm là người đại diện của nhân dân, các đại biểu Quốc hội đã tập trung trí tuệ, đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, chân thành, phản ánh nguyện vọng của cử tri và nhân dân cả nước với Đảng về các nội dung báo cáo.

- Phóng viên: Trong 3 chức năng chính của Quốc hội, dư luận đánh giá việc thực hiện chức năng giám sát vẫn còn hạn chế, bất cập. Đồng chí có ý kiến gì về nhận định trên? Và theo đồng chí, trong thời gian tới, Quốc hội cần phải có giải pháp hữu hiệu gì để phát huy có hiệu quả chức năng này?

- Đ/c Trương Quang Được: Giám sát vừa là một hoạt động mang tính quyền lực nhà nước vừa là một phương thức bảo đảm quyền lực nhà nước được thực hiện đúng trong phạm vi, thẩm quyền, hình thức mà Hiến pháp, pháp luật đã quy định. Hoạt động giám sát của Quốc hội chi phối mạnh mẽ đến hiệu quả hoạt động của cả bộ máy nhà nước. Năm 2003, Quốc hội đã ban hành Luật hoạt động giám sát của Quốc hội làm cơ sở pháp lý cho việc triển khai sâu rộng các hoạt động giám sát của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và của đại biểu Quốc hội.

Nhìn chung, hoạt động giám sát của Quốc hội và các cơ quan của Quốc hội trong thời gian qua được tăng cường hơn trước, có tiến bộ và đạt được những kết quả quan trọng. Ngoài các hình thức giám sát như nghe báo cáo, chất vấn, trong các kỳ họp gần đây, Quốc hội còn tiến hành giám sát chuyên đề. Hoạt động giám sát chuyên đề được tiến hành công khai, dân chủ, được đông đảo cử tri hoan nghênh. Những chuyên đề được lựa chọn 1à những vấn đề khá bức xúc, được nhiều cử tri quan tâm, như thất thoát trong xây dựng cơ bản, tình hình cổ phần hoá doanh nghiệp nhà nước, chính sách đất đai và thi hành Luật Đất đai, cải cách giáo dục, sự xuống cấp và kém chất lượng của các công trình giao thông, tai nạn giao thông... Hoạt động chất vấn, trả lời chất vấn tiếp tục được cải tiến theo hướng trao đổi thẳng thắn, có chiều sâu về từng vấn đề, có khảo sát thực tế, có liên hệ, đối chiếu giữa trả lời và kiểm điểm việc thực hiện lời hứa trước Quốc hội. Uỷ ban Thường vụ Quốc hội đã chỉ đạo, điều hành tập trung vào các vấn đề trọng tâm, trọng điểm, đi sâu vào chuyên đề. Các cơ quan của Quốc hội, Đoàn đại biểu Quốc hội đã bám sát các nội dung trong Chương trình giám sát, dành công sức và thời gian nhiều hơn cho hoạt động này.

Có thể khẳng định rằng: hoạt động giám sát, đặt biệt là hoạt động chất vấn và giám sát chuyên đề đã có tác động thúc đẩy và xây dựng đối với Chính phủ, các bộ, ngành, các cơ quan của Chính phủ, góp phần tạo nên những chuyển biến mới trong công tác điều hành, chỉ đạo. Trong thời gian gần đây, các đại biểu Quốc hội đã tích cực sử dụng quyền chất vấn của mình. Cùng với việc mở rộng dân chủ trong sinh hoạt của Quốc hội, hoạt động chất vấn và trả lời chất vấn đã phản ánh những vấn đề đang được dư luận quan tâm, tạo không khí đối thoại tại các kỳ họp của Quốc hội, thu hút sự quan tâm, theo dõi của cử tri.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt làm được, so với yêu cầu thì hoạt động giám sát của Quốc hội vẫn còn những hạn chế. Chất lượng, hiệu lực và hiệu quả giám sát chưa cao. Điều này đòi hỏi phải được tiếp tục rút kinh nghiệm, cải tiến cách thức thực hiện. Cụ thể, việc đầu tư thời gian, công sức cho hoạt động giám sát vẫn chưa tương xứng với yêu cầu công việc. Một số nội dung lớn đã được giám sát, đã có Nghị quyết của Quốc hội nhưng chưa có điều kiện để xem xét kỹ việc thực hiện, đánh giá sự chuyển biến thực tế sau giám sát. Tâm lý nể nang, né tránh, ngại va chạm vẫn còn là trở ngại khi tiến hành giám sát. Việc giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo đã có nhiều cố gắng nhưng tình hình vẫn diễn ra phức tạp. Thông qua hoạt động giám sát, nhiều vấn đề được phát hiện và các kiến nghị đã được gửi đến các cơ quan hữu quan yêu cầu làm rõ và báo cáo việc giải quyết, khắc phục, nhưng trong nhiều trường hợp, các cơ quan chịu sự giám sát thực hiện chưa đến nơi đến chốn, chưa đầy đủ và kịp thời. Các cơ quan của Quốc hội cũng chưa thực hiện việc theo dõi, đôn đốc đến cùng việc giải quyết các kiến nghị. Hoạt động giám sát của các Đoàn đại biểu Quốc hội vẫn chủ yếu gắn với đoàn giám sát của các cơ quan Quốc hội tại địa phương. Cần cung cấp thông tin chuẩn xác, khách quan về nội dung giám sát chuyên sâu và các điều kiện bảo đảm khác để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ ở mức cao hơn.

Trong thời gian tới, cần khắc phục tình trạng giám sát theo bề rộng mà thiếu bề sâu. Tập trung vào việc giám sát ngân sách và thực thi công vụ của các chức danh nhà nước; đánh giá hiệu quả hoạt động của các cơ quan, tổ chức trong việc sử dụng ngân sách nhà nước và nhất là giám sát để làm rõ trách nhiệm chính trị của những người do Quốc hội bầu hoặc phê chuẩn.

Điều quan trọng là phải sớm hình thành cơ chế về việc xem xét, giải quyết kiến nghị sau giám sát. Các cơ quan của Quốc hội cần dành thời gian, công sức thỏa đáng cho việc đôn đốc, theo dõi thực hiện các kiến nghị do các đoàn giám sát đưa ra. Công tác tuyên truyền và nghiên cứu hoàn thiện phương thức hoạt động giám sát phù hợp là những biện pháp bổ trợ cần thiết để tạo sự chuyển biến trong thời gian tới. Đồng thời, tăng cường sự phối hợp giữa Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân để phát huy vai trò của nhân dân trong việc giám sát hoạt động của bộ máy chính quyền.