Về quá trình phát triển và vai trò của Quốc hội qua các thời kỳ cách mạng

Vũ Mão

Chủ nhiệm UB Đối ngoại

Nguyên Chủ nhiệm VP Quốc hội

Báo cáo chuyên đề tại Hội thảo “55 năm Quốc hội Việt Nam - Quá trình hình thành, phát triển và vai trò của Quốc hội trong sự nghiệp đổi mới” đã đề cập đến quá trình phát triển, về tổ chức cũng như thành tựu trong hoạt động của Quốc hội nước ta qua các thời kỳ cách mạng, đồng thời đưa ra những dẫn chứng minh họa cho các nhận định đó. Cụ thể như sau:

Về quá trình phát triển và tổ chức của Quốc hội: Các báo cáo đều khẳng định Quốc hội Khóa I là Quốc hội lập quốc xây dựng nền dân chủ cộng hòa sau đó là xây dựng chủ nghĩa xã hội. Quốc hội đã đặt nền móng làm trụ cột cho việc xây dựng Nhà nước pháp quyền sau này. Từ khi ra đời đến nay, Quốc hội không ngừng được kiện toàn về tổ chức và ngày càng hoàn thiện về chức năng, nhiệm vụ quyền hạn của cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước ta. Có nhiều ý kiến đã đi sâu phân tích mô hình Quốc hội cũng như cách tổ chức thực hiện quyền lực Nhà nước theo từng thời kỳ đáp ứng với từng đòi hỏi của yêu cách mạng nước ta. Các báo cáo tại Hội thảo tập trung phân tích những thành tựu trong hoạt động của Quốc hội các khóa và đưa ra một số nhận định. Đó là, Quốc hội có vai trò to lớn trong việc thể chế hóa chủ trương đường lối của Đảng cộng sản Việt Nam trong quá trình phát triển của đất nước. Vai trò của Quốc hội được thể hiện trong việc xác định phương hướng, nhiệm vụ, chính sách cơ bản trên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng... qua các thời kỳ cách mạng góp phần làm nên thắng lợi vẻ vang của dân tộc ta. Vai trò lập hiến, lập pháp của Quốc hội gắn liền với tình hình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước trong từng điều kiện lịch sử. Với việc ban hành, sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, các luật, Quốc hội đã xác lập các quan hệ xã hội cơ bản tạo ra trật tự kỷ cương trong hoạt động của Nhà nước và của xã hội. Vai trò của Quốc hội không chỉ tác động đến đời sống xã hội mà còn tác động tới đời sống Nhà nước góp phần xây dựng và hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Nhà nước qua các thời kỳ phát triển. Thực tiễn cách mạng Việt Nam hoàn toàn khẳng định vai trò lịch sử to lớn của Quốc hội nước ta trong các thời kỳ phát triển của đất nước trong việc tổ chức các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong công cuộc đấu tranh thống nhất nước nhà đưa cả nước quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội, cũng như trong công cuộc đổi mới toàn diện đất nước trong những năm gần đây.

Về phương hướng đổi mới tổ chức hoạt động của Quốc hội trong thời kỳ mới: Đây là phần trọng tâm của Hội thảo, do vậy các báo cáo đi sâu vào phân tích những thành tựu Quốc hội đạt được trong 15 năm qua cũng như những hạn chế mà Quốc hội cần tiếp tục hoàn thiện trong tổ chức và hoạt động để phát huy hơn nữa vị trí, vai trò của cơ quan đại biểu cao nhất, cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Về tình hình tổ chức của Quốc hội: Các báo cáo tại Hội thảo đã đưa ra một số nhận định như sau: Để đáp ứng mọi nhiệm vụ cách mạng trong thời kỳ đổi mới cơ cấu tổ chức của Quốc hội đã được kiện toàn cho phù hợp và qua thực tiễn đã phát huy tác dụng tích cực góp phần hoàn thành các nhiệm vụ chủ yếu trong các năm gần đây. Thực ra là thể hiện qua Hiến pháp năm 1992, chúng ta nhớ lại Đại hội Đảng lần thứ 6 năm 1986 chúng ta đưa ra đường lối đổi mới và qua một số năm thực hiện và chuẩn bị thì đến năm 1992 thông qua Hiến pháp mới. Số lượng cơ cấu đại biểu Quốc hội cũng được bố trí hợp lý với thực tiễn hoạt động của Quốc hội trong điều kiện hoạt động không thường xuyên. Chất lượng đại biểu Quốc hội ngày càng được nâng cao, từng bước đáp ứng yêu cầu tăng cường hiệu quả và họat động chung của Quốc hội. Tuy nhiên, qua thực tiễn hoạt động của Quốc hội cũng nổi lên một số vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu đề xuất để ngày càng hoàn thiện về cơ cấu đại biểu Quốc hội như: Số lượng đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội chuyên trách, cơ chế thực hiện quyền bầu cử, ứng cử của đại biểu Quốc hội.

Về tình hình hoạt động của đại biểu Quốc hội, các ý kiến phát biểu tại Hội thảo đã đưa ra một số đánh giá sau đây:

Hoạt động lập pháp của Quốc hội trong những năm đổi mới đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận. Quốc hội Khóa VIII thông qua Hiến pháp năm 1992 làm nền tảng pháp lý quan trọng cho việc xác lập các mối quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội về các quyền cơ bản của công dân và việc tổ chức bộ máy Nhà nước với việc ban hành mới, sửa đổi, bổ sung nhiều đạo luật quan trọng, hệ thống pháp luật đã không ngừng được đổi mới và ngày càng hoàn thiện. Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động lập pháp của Quốc hội cũng bộc lộ nhiều hạn chế như: Nhiều văn bản luật được thông qua nhưng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu về quản lý xã hội bằng pháp luật. Các quy định của một số luật còn dừng lại ở nguyên tắc thiếu cụ thể và khó thực hiện. Chương trình xây dựng pháp luật còn chậm, tính thực thi chưa cao, đất nước chưa có một chiến lược lập pháp hoàn chỉnh, Quốc hội chưa có một chương trình lập pháp dài hạn.

Hoạt động lập pháp còn bị lệ thuộc quá nhiều vào việc xây dựng dự thảo văn bản của các cơ quan hữu quan. Thẩm quyền giải thích luật, pháp lệnh của Ủy ban Thường vụ Quốc hội rất ít được thực hiện, trong khi các văn bản hướng dẫn của các cơ quan quản lý ngành lại nhiều, chậm và mâu thuẫn. Chức năng của Quốc hội trong việc quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước đã và đang khẳng định vị thế của Quốc hội trong bộ máy Nhà nước, đặc biệt là vai trò của Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đang ngày càng thể hiện rõ hơn trong việc quyết định dự toán ngân sách và phân bổ ngân sách. Quốc hội đã thực hiện quyết định hạng mục các công trình quan trọng quốc gia, quan tâm đến chương trình xóa đói giảm nghèo, chính sách đầu tư, các vấn đề xã hội bức xúc được nhân dân thực sự ủng hộ. Tuy nhiên, ở các mặt công tác này vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục cải tiến để nâng cao hơn nữa chất lượng hoạt động của Quốc hội như hiệu quả công tác thông tin, đội ngũ chuyên gia và các điều kiện bảo đảm cho đại biểu Quốc hội có đầy đủ cơ sở để nghiên cứu trước khi xem xét quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Giám sát là một phương diện hoạt động chủ yếu của Quốc hội. Trong thời gian qua, Quốc hội đã tập trung giám sát việc triển khai thực hiện các nhiệm vụ kinh tế của đất nước cũng như các vấn đề nổi cộm trong việc giải quyết các vấn đề xã hội, giáo dục, lao động, việc làm, vấn đề thu chi ngân sách, kiềm chế lạm phát, thực hành tiết kiệm, tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế phát triển.

Về phương thức hoạt động của Quốc hội: Cần đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả hoạt động của các đại biểu Quốc hội chuyên trách kể cả về số lượng và chất lượng, cải tiến và nâng cao chất lượng công tác chuẩn bị và phục vụ các kỳ họp Quốc hội, Hội đồng Dân tộc và các Ủy ban của Quốc hội giữa hai kỳ họp tăng cường bộ máy giúp việc Quốc hội cả về chất lượng và số lượng, mặt khác cần khắc phục những hạn chế trong việc thực hiện chức năng nhiệm vụ của Quốc hội trên các phương diện lập pháp, quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước và giám sát tối cao toàn bộ hoạt động của bộ máy Nhà nước. Theo ý kiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Quốc hội cần đôn đốc Chính phủ xúc tiến một cuộc cách mạng về giáo dục, đề cao chất lượng trí tuệ của nhân dân, Quốc hội phải đổi mới tư duy, đổi mới cơ cấu tổ chức, tiêu chuẩn đại biểu Quốc hội, tăng cường đại biểu Quốc hội chuyên trách, bớt đại biểu Quốc hội kiêm nhiệm, hoạt động lập pháp của Quốc hội cần phải chủ động tiến tới các Ủy ban của Quốc hội tự soạn thảo luật thay vì quy trình như hiện nay.

Về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội: Các ý kiến tham luận tại Hội thảo đều thừa nhận vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước, toàn xã hội và cụ thể là đối với Quốc hội. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội, một mặt đòi hỏi Quốc hội phải thể chế hóa đường lối chủ trương của Đảng thành pháp luật để tổ chức thực hiện trong cuộc sống. Mặt khác, Đảng cần có phương thức lãnh đạo phù hợp với đặc điểm tổ chức và cách thức hoạt động của Quốc hội. Sự lãnh đạo của Đảng đối với Quốc hội không phải dựa trên uy quyền, mệnh lệnh hay làm thay mà là ở tinh hoa trí tuệ, năng lực lãnh đạo của Đảng và ở khả năng vạch ra đường lối, chủ trương đúng đắn và khả năng giáo dục thuyết phục toàn xã hội và sự gương mẫu của các Đảng viên trong Quốc hội.

(Theo Kỷ yếu hội thảo 55 năm Quốc hội Việt Nam - Quá trình hình thành, phát triển và vai trò của Quốc hội trong sự nghiệp đổi mới- VPQH, 12.2000)

Báo Người đại biểu nhân dân số 227, ngày 22-11-2005 

<< Quay lại