Pháp luật là công cụ của người dân

Diệp Linh

Xây dựng một Nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân đồng nghĩa với việc xây dựng và hoàn chỉnh hệ thống pháp luật phụng sự nhân dân. Ở đó, luật pháp không chỉ là công cụ quản lý của Nhà nước mà nó trở thành công cụ để người dân sử dụng bảo vệ quyền tự do, lợi ích của cá nhân, là công cụ cân bằng và thúc đẩy sự phát triển.

Người đặt viên gạch đầu tiên xây dựng nền móng cho hệ thống pháp luật dân chủ của nước Việt Nam mới là Hồ Chí Minh. Không phải ngẫu nhiên mà ngay sau khi giành độc lập, trong hàng loạt những nhiệm vụ cấp bách của cách mạng, Hồ Chủ tịch đã coi soạn thảo Hiến pháp và tổng tuyển cử tự do là những việc phải gấp rút hoàn thành. Hơn ai hết, là một nhà cách mạng từng trải, Người hiểu rõ giá trị của pháp quyền đối với dân chủ và phát triển. Vì vậy, khi bắt tay vào soạn thảo Hiến pháp của Nhà nước Việt Nam mới, Hồ Chủ tịch đã nhấn mạnh nguyên tắc Hiến pháp này phải là một Hiến pháp dân chủ, nghĩa là một Hiến pháp đề cao quyền làm chủ của nhân dân và là công cụ giúp người dân dùng để bảo vệ quyền dân chủ của mình. Nguyên tắc Hiến pháp này phải là một Hiến pháp dân chủ, cùng với câu đầu tiên trong Tuyên ngôn độc lập “Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng” là minh chứng của tư tưởng vì dân trong tư duy lập pháp Hồ Chí Minh. Hiến pháp 1946, được soạn thảo bởi tư duy lập pháp Hồ Chí Minh, chứa đựng trong nó những tinh hoa của nhân loại, trở thành nền tảng và sức mạnh của chế độ mới.

Hồ Chủ tịch từng nói, dân ta đã phải sống trong chế độ quân chủ chuyên chế hàng ngàn năm, rồi sống trong ách cai trị của thực dân Pháp cũng không kém phần chuyên chế. Vậy nên dân ta đã không được hưởng quyền tự do trong các chế độ đó. Và, Hồ Chủ tịch coi quyền được hưởng thụ Hiến pháp của nhân dân cũng quan trọng và linh thiêng như quyền có cơm ăn, áo mặc, học hành... Tiếc thay, đất nước vừa độc lập lại phải bước ngay vào hai cuộc kháng chiến trường kỳ, mọi nguồn lực đều phải tập trung phục vụ chiến tranh, chúng ta đã không có thời gian để xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật như mong muốn. Nói như thế để thấy rằng việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật cần có nhiều thời gian và công sức, cần những thử nghiệm và đánh giá. Các nước có nền dân chủ trước ta phải mất quãng thời gian ba, bốn trăm năm để xây dựng hệ thống pháp luật của họ và còn phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật đã có. Hơn nữa, người dân trong xã hội dân chủ cũng cần có thời gian để tạo ra thói quen sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật. Thế nên, không quá khiêm tốn khi nói rằng chúng ta đang trong quá trình tập bài học dân chủ.

Thực tế cho thấy rằng tập bài học dân chủ là không dễ. Loài người đã mất hàng ngàn năm đấu tranh mới xây dựng được nền dân chủ, lại phải mất hàng mấy trăm năm để xây dựng hệ thống pháp luật bảo vệ dân chủ. Vậy mà dân chủ và nhân quyền vẫn còn là vấn đề nóng bỏng của thế giới ngày nay. Nói như thế để thấy 60 năm vẫn là một quãng thời gian ngắn của con đường lập pháp, cũng là quãng thời gian chưa dài để người dân tập thói quen sống và làm việc theo pháp luật. Một xã hội dân chủ tiến bộ chỉ có được khi có một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và mọi người dân có đủ năng lực để sử dụng nó trong cuộc sống. Đây là một vấn đề rất biện chứng. Trong triết lý lập pháp hiện đại, người ta thấy sử dụng mệnh đề pháp luật là công cụ của người dân sẽ có ý nghĩa nhiều hơn mệnh đề pháp luật là công cụ của Nhà nước. Cho dù Nhà nước nào cũng phải quản lý xã hội bằng pháp luật và pháp luật bao giờ cũng là công cụ quản lý hữu hiệu nhất. Nhưng trong một xã hội mà mọi người dân đều nhận thức được việc nắm vững và tuân thủ pháp luật là đạo đức tối thiểu con người cần có, đem lại lợi ích thiết thân cho cuộc sống và sự phát triển của bản thân mình, thì họ sẽ chủ động tìm đến các đạo luật, nắm bắt và sử dụng nó như một công cụ của riêng mình. Điều đặt ra ở đây là làm thế nào để có những điều luật, đạo luật để người dân tự động tìm đến nó? Thực ra, vấn đề không phải là tuyên truyền thế nào để người dân nhận thức được lợi ích của hiểu biết pháp luật mà là phải làm thế nào để có những điều luật hữu ích? Tất nhiên, một xã hội pháp quyền cũng chỉ có được khi trình độ dân trí của xã hội ấy rất cao và mặt bằng dân trí ít gồ ghề, cộng thêm một điều kiện là mỗi người dân xác định được địa vị của cá nhân mình trong chế độ dân chủ cộng hòa.

Nhìn vào hệ thống pháp luật của một quốc gia, người ta biết được bản chất của chế độ và trình độ văn minh của quốc gia đó. Trong thời đại ngày nay, một quốc gia thiếu pháp luật là một quốc gia yếu. Chưa bao giờ chúng ta thấy pháp luật cần cho sự phát triển như bây giờ. Năm 2005 đáng nhớ đối với công tác lập pháp. Trong lịch sử 60 năm của chế độ mới, chưa năm nào Quốc hội thông qua số lượng các đạo luật nhiều như thế. Sự thúc bách của tiến trình hội nhập đòi hỏi chúng ta phải tạo ra các công cụ để bảo vệ mình. Thành tựu quan trọng nằm ở chỗ chưa bao giờ người dân thấy luật gần gũi và thiết thân với mình như thế. Nhu cầu được cung cấp cấp luật của xã hội là rất lớn. Điều đó đòi hỏi các nhà lập pháp phải tăng khả năng đáp ứng. Tuy nhiên, số lượng và chất lượng luật vẫn là vấn đề các nhà làm luật rất quan tâm, và cuối cùng là làm thế nào để xã hội tiêu thụ có hiệu quả số lượng luật được ban hành là những câu hỏi không dễ trả lời. Ai cũng biết rằng hiệu quả của một đạo luật phụ thuộc vào cách thức nó đi vào cuộc sống và tác động vào cuộc sống như thế nào, nhưng không phải ai cũng biết cách phải làm thế nào để có được nó. Với tốc độ làm luật như hiện nay, thì khoảng thời gian 15-20 năm tới có thể đủ để hoàn thiện tương đối hệ thống pháp luật tương thích với nhu cầu. Nhưng liệu mọi người dân có nắm vững và sử dụng thành thạo hệ thống pháp luật ấy hay không? Hoặc là người dân có chủ động nắm bắt và sử dụng công cụ pháp luật như một nhu cầu thiết yếu hay không? Trong điều kiện kinh tế- xã hội và trình độ dân trí của nước ta hiện nay, có lẽ đang là thách thức. 

<< Quay lại